Luonndofáhka sáme (NAT02‑05)
Máhtudakulme ja árvustallam

Aktijvuoda buojkulvisá

Tjielggidus

Máhtudakulme 7. jahkedáse maŋŋela

Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet

  • gatjádallat ja dahkat hypotesajt luonndofágalasj fenomienaj birra, identifisierit variábelijt ja tjoahkkit diedojt váj vásstádusájt gávnná

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Uavhengig variabel er faktoren som blir variert i forsøket, avhengig variabel er faktoren som måles og kontrollerte variabler er faktorer som må holdes likt i hvert forsøk.

  • ieridit ájttsamij ja ájádusbåhtusij gaskan, organisierit diedojt,

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     sivva-vájkkudus-argumentierimijt, konklusjåvnåjt dahkat,

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     vihkegáldojt ja

    Åvddånbuktet la vuosedit, tjielggit ja åvddån biedjat muhtem fágalasj vidjurav jali buktagav njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Åvddånbuktema ulmme l vidjurav jali buktagav iehtjádijda rahpat. Åvddånbuktet máhttá aj merkahit tjuorggat jali vuosádallat.

     gávnnusijt

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     ja

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     modellajt ma åvdåsti fenomienajt majt ij máhte njuolgga ájttsat, ja tjielggit manen modella aneduvvi luonndofágan
  • låhkåt ja

    Dádjadit le árvvedit mav juojddá merkaj, mij javladuvvá jali gåktu dan vijor le. Dádjadusáv máhttá vuosedit gå tjielggi, máhttelisvuodajt árvvaladdá, vuogijt buohtastahttá jali kvalitiehtav árvustallá.

     vádámierkkimav ja

    Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     dan ulme birra
  • vaddet buojkulvisájt dasi gåktu luonndodiedalasj máhtto la åvddånam ja vil åvddån
  • vaddet buojkulvisájt dasi gåktu árbbemáhtto la vájkkudam ja vil vájkkut luonndodiedalasj máhttuj

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Tradisjonell kunnskap kalles også lokal kunnskap, urfolkskunnskap eller tradisjonell økologisk kunnskap. Teoretisk og praktisk kunnskap som er innbakt i språk, arbeidsmåter, erfaringer, skikker og fortellinger, og som utvikles og overføres gjennom kultur fra generasjon til generasjon.

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

    , stiellit ja programmerit teknologijjalasj vuogádagájt majna li oase ma aktan doajmmi

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Kompetansemålet er tenkt å kunne kobles til andre kompetansemål.

  • hábbmit ja stiellit buktagav addnedárboj milta

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Kompetansemålet er tenkt å kunne kobles til andre kompetansemål og programmering kan inngå i arbeidet med dette.

  • Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     gåktu teknologijja máhttá hásstalusájt tjoavddet, vejulasjvuodajt rahpat ja ådå tjuolmajt buktet

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     ábnasrievddadimijt ja kemijjalasj reaksjåvnåjt ja

    Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     daj dåbddomerkajt

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     partihkalmodellav tjielggitjit nanos ábnnasij, låsjkudisáj ja gássaj dåbddomerkajt ja ábnasrievddadimijt

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Partikkelmodellen er en enkel modell for å beskrive all materie. Den kan brukes til å forklare fysiske og kjemiske fenomener på mikronivå.

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     elektrisitiehtalasj ja magniehtalasj fámojt gæhttjaladdamij baktu ja ságastallat gåktu ávkástallap elektrisitiehtalasj enersjijjav bæjválasj iellemin
  • tjielggit gåktu organisma máhtti tjuoldeduvvat oajvvejuohkusijda, ja vaddet buojkulvisájt iesjguhtiklágásj organismaj dåbddomerkajs

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Hovedgrupper regnes som samlinger av organismer som har viktige kjennetegn felles.

  • tjielggit biologijjalasj moattebelakvuoda merkadusáv ja

    Tjadádit le álgadit, dahkat ja ållidit juojddáv, duola dagu dahkamusáv, guoradallamav jali bargov mav ájgo dahkat.

     dåjmajt ma bisodit biologijjalasj moattebelakvuodav lahkabirrasin
  • ævtodit dåjmajt gáhttit biologijjalasj moattebelakvuodav nuorttaguovlojn ja vaddet buojkulvisájt man ájnas árbbemáhtto la luonndoháldadimen

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Med nordområder menes naturområder nord for polarsirkelen.

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     ja buojkodit iesjguhtiklágásj biebbmoværmádagájt ja

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     dájt dágástalátjit gåktu luonndo l aktij tjanádum

  • Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     ja visualiserit gåktu jánndur, mánnodáse ja jábe sjaddi, ja ságastallat gåktu dá vájkkudi iellemij ednamin ja sáme dábijda luondov ávkástallat
  • tjielggit ednama ævtojt iellemij ja

    Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     ietjá ilmmegávnij vuobmanin
  • tjielggit gåktu geologijjalasj jålådibme, pláhtatektonihkka ja ålgoldis fámo li maŋen duov dáv duobddágav hábbmimin ja rievddadimen
  • tjielggit fusalasj ja psykalasj rievddadusájt pubertiehtan ja ságastallat gåktu dá máhtti vájkkudit dåbdojda, dagojda ja seksualitiehttaj
  • tjielggit muhtem orgádnavuogádagájt rubmahin ja

    Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     gåktu vuogádagá aktan doajmmi

Åhpadattijn árvustallam

Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv luonndofágan 5., 6. ja 7. dásen gå árvustalli ja adni fáhkamoallánagájt ja modellajt åtsådittjat, buojkodittjat ja tjielggitjit luonndofágalasj fenomienajt. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå metåvdåjt válljiji, åtsådi ja reflektieriji teknologijja ja ietjá luonndofágalasj tiemáj birra ja árvustalli ietjasa gávnnusijt ja båhtusijt. Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj fágan gå åhpadusáv hiebat moattebelak, praktihkalasj ja åtsådiddje barggovuogijda. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra luonndofágan. Oahppe galggi bessat åtsådit ja gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasij mielas bukti, ja majt buorebut nahki gå åvddåla. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv luonndofágan.