Luonndofáhka sáme (NAT02‑05)
Máhtudakulme ja árvustallam

Aktijvuoda buojkulvisá

Tjielggidus

Máhtudakulme 10. jahkedáse maŋŋela

Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet

  • gatjádallat ja dahkat hypotesajt luonndofágalasj fenomienaj birra, identifisierit tjanádum ja friddja variábelijt ja tjoahkkit diedojt váj vásstádusájt gávnná

  • Analysierit le guoradallat ássjev, gávnev jali moallánagáv, ja dan baktu dádjadit sisanov jali vuojnov. Analysierit máhttá merkahit dárkkelis ja systemáhtalasj giehtadallam ájnegasj elementajs ja aktijvuodav daj gaskan. Guoradallam máhttá aj guosskat barggoprosæssaj.

     ja

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     tjoahkkiduvvam diedojt stiellitjit tjielggidusájt,

    Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     tjielggidusájt guoskavasj teorijja milta ja

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     ietjas ja iehtjádij åtsådimij kvalitiehtav

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     ja dahkat modellajt ma tsoavttsu jali gåvvidi luonndofágalasj prosessajt ja vuogádagájt ja tjielggit modellaj ávkijt ja ráddjimusájt
  • sæbrrat vádáárvustallamijda ma li tjanáduvvam gæhttjaladdamijda ja tjuovvot jasskavuoda dåjmajt

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Risikovurderinger er knyttet til farer og problemer som kan oppstå og tiltak for å unngå at det går galt.

  • vaddet buojkulvisájt ájggeguovddelis dutkamis ja

    Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     gåktu ådå máhtto ihtá aktisasjbargo ja dálásj máhto lájttális lahkanime baktu

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

    ,

    Dádjadit le árvvedit mav juojddá merkaj, mij javladuvvá jali gåktu dan vijor le. Dádjadusáv máhttá vuosedit gå tjielggi, máhttelisvuodajt árvvaladdá, vuogijt buohtastahttá jali kvalitiehtav árvustallá.

     ja stiellit teknologijjalasj vuogádagájt majna li sáddijiddje ja vuosstájvállde

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Kompetansemålet er tenkt å kunne kobles til andre kompetansemål og programmering kan inngå i arbeidet med dette.

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     programmerimav luonndofágalasj fenomienajt åtsådittjat

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Kompetansemålet er tenkt å kunne kobles til andre kompetansemål.

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     kemijjalasj reaksjåvnåjt, tjielggit mássabisodimev ja gåvvidit nágin boalldemreaksjåvnåjt

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     atåvmmåmodellajt ja periåvdålasj systiemav tjielggitjit vuodoábnnasijt ja kemijjalasj aktijvuodaj dåbddomerkajt

  • Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     sjaddogoahtevájkkudusáv ja tjielggit faktåvråjt ma máhtti sivvan globála dálkádakrievddadusájda
  • tjielggit enersjijjabisodimev ja enersjijjakvalitiehtav ja

    Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     iesjguhtiklágásj vuogijt målssot, doalvvot ja vuorkudit enersjijjav

  • Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     gåktu enersjijjabuvtadibme ja enersjijjaadno máhttá birrasij vájkkudit bájke ja globála dásen

  • Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     gåktu dutke li evolusjåvnnåteorijjav gávnnam ja

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     dav tjielggitjit biologijjalasj moattebelakvuoda åvddånimev

  • Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     iesjguhtik organismaj sellajt ja buojkodit gåktu tsiekkadus ja dåjma li aktij tjanádum

  • Åtsådit la muossádit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnogisvuodav ja imájdallamav bærrájgæhttjat. Åtsådit máhttá merkahit ávastit, åhtsåt, ájttsat, dárkustallat ja guoradallat. Muhttijn dasi gullu gæhttjaladdat jali evaluierit barggamvuogijt, buktagijt jali vædtsagijt. Luonndofágan la dáhtájt adnet ja gatjádallat tjielggima diehti ållu vuodulasj gå galggá åtsådit.

     abiohtalasj ja biohtalasj faktåvråj aktijvuodajt ekovuogádagan ja dágástallat gåktu enersjijja ja materija målsoduvvi jålådijn

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Materie er en fellesbetegnelse for stoffer og partiklene stoffer er satt sammen av. Alt stoff rundt oss, fra elementærpartikler, til molekyler, celler, mennesker, trær, fjell, planeter, stjerner og galakser består av materie.

  • vaddet buojkulvisájt ja

    Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     ájggeguovddelis dilemmajt ma li luondoboanndudagáj ávkástallamij ja biologijjalasj moattebelakvuoda massemij tjanáduvvam
  • praktihkalasj oassálasstema baktu vuosedit gåktu bierggit luondon, ja buohtastahttet bierggimav iesjguhtik sáme guovlojn
  • tjielggit gåktu fotosyntesa ja sellavuojŋŋam vaddi enersjijjav divna dasi mij viessu karbonjålådime baktu

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     platetektonihkkateorijjav tjielggitjit ednama åvddånimev ájgij tjadá ja vaddet buojkulvisájt ájttsamijda ma teorijjav doarjju

  • Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     ássjijt ma guosski seksuálalasj ja reproduktijva varresvuohtaj

  • Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     nærvvavuogádagáv ja hormåvnnåvuogádagáv ja

    Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     gåktu gárevselga, dálkkasa, birásselga ja doping vájkkudi signállavuogádagájda

  • Gåvvidit la tjielggit jali subtsastit nágin dáhpádusá, dile, barggoprosessa jali fágalasj vidjura birra njálmálattjat, tjálalattjat jali digitálalattjat. Gåvvidit máhttá aj liehket adnet guoskavasj fáhkabuojkuldagájt systematisieritjit máhtudagájt ábnnasa birra.

     rubmaha immuvnnasuodjalusáv ja gåktu vaksijna doajmmi, ja tjielggit man ájnnasa vaksijna li álmmukvarresvuohtaj

Åhpadattijn árvustallam

Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv 8., 9. ja 10 dásen gå adni fáhkagielav, teorijjajt ja modellajt gå gåvvidi, tjielggiji ja árvvaladdi luonndofágalasj fenomienajt. Sij vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå åtsådi, argumentieriji, analysieriji ja reflektieriji luonndofágalasj tiemáj badjel ja gåktu da aktij gulluji, ja árvustalli ietjasa gávnnusijt ja båhtusijt. Duodden vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv gå fága barggamvuogijt tjuovvu, ja gå reflektieriji gåktu luonndodiedalasj máhtto åvddån. Oahppe vuosedi aj máhtudagáv gå programmeriji ja åtsådi teknologijjav. Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj fágan gå åhpadusáv hiebat moattebelak, praktihkalasj ja åtsådiddje barggovuogijda. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra luonndofágan. Oahppe galggi bessat åtsådit ja gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasa mielas bukti, ja ietjas fágalasj åvddånime badjel reflektierit. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv luonndofágan.

Loahppaárvustallam

Åbbålasjkarakterra galggá gåvvidit oahppe åbbålasj máhtudagáv luonndofágan gå ålli 10. dáse åhpadimev. Åhpadiddje galggá plánit ja dilev láhtjet váj oahppe bessi vuosedit ietjasa máhtudagáv målsudahkes vuogij majda gulluji dádjadibme, refleksjåvnnå ja lájttális ájádallam iesjgeŋga dilijn. Åhpadiddje galggá biedjat karakterav luonndofágan máhtudagá milta mav oahppe la vuosedam gå oahppe gaskos máhtov ja dádjadusáv fága sisano ja aktijvuodaj birra. Åhpadiddje galggá biedjat karakterav máhtudagá milta mav oahppe la vuosedam gå praktihkalattjat ja åtsådiddje láhkáj fágajn barggá.