Sebrudakfáhka sáme (SAF02‑05)
Máhtudakulme ja árvustallam

Aktijvuoda buojkulvisá

Tjielggidus

Máhtudakulme 4. jahkedáse maŋŋela

Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     ja

    Åvddånbuktet le vuosedit ja tjielggit fágalasj ássjev jali buvtav. Máhtá moahtteláhkáj åvddånbuktet, valla ulmme le ássjev jali buktagav iehtjádijda buojkuldahttet ja tjielggit vaj dádjadi. Åvddånbuktem máhttá aj liehket gåvådibme ja vuosádallam.

     sebrudakfágalasj gatjálvisájt, åhtsåt diedojt iesjguhtik gáldojn ja

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     man ávkálattja diedo li gatjálvisájt tjalmostahttet

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     sáme bájkkehiståvråv, kulturmujtojt ja gåktu ulmutja viessun kulturmujtoj ájge ja

    Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     gåktu mij viessot dálla

  • Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.

     Vuona kultuvrra- ja luonndoduobddágijt ja ságastallat majt geografijjalasj ja histårjålasj gáldo aktan kárta ja subttsasa, máhtti subtsastit duobddágij birra
  • ságastallat manen rijdo tjuodtjeli skåvllå- ja lahkabirrasin, gulldalit iehtjádij vuojnojda ja

    Aktan barggat le iehtjádij siegen barggat jåvsåtjit aktisasj dádjadusáv jali ulmev.

     iehtjádij siegen gávnatjit konstruktijva tjoavddusijt

  • Åvddånbuktet le vuosedit ja tjielggit fágalasj ássjev jali buvtav. Máhtá moahtteláhkáj åvddånbuktet, valla ulmme le ássjev jali buktagav iehtjádijda buojkuldahttet ja tjielggit vaj dádjadi. Åvddånbuktem máhttá aj liehket gåvådibme ja vuosádallam.

     ulmusjriektájt ja riektájt ma mánájn li, ja

    Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     manen dá riektá gávnnuji

  • Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     manen sámijn la iemeálmmukstáhtus Vuonan, ja

    Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.

     sáme kultuvrra- ja sebrudakiellema guovdásj merkajt åvddål ja dálla dætton ietjas sebrudahkaj

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     ja vaddet buojkulvisájt muhtem bielijda guoddelis åvddånimes, aj sáme árbbediedos

  • Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     gåktu aktugasj ulmutja persåvnålasj økonomijja ja gålådime aktij gulluji
  • ságastallat identitiehta, moattebelakvuoda ja aktijvuoda birra ja

    Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     gåktu dåbddu gå ij la oassen aktijvuodas
  • ságastallat persåvnnåsuodjalusá, juogadime ja diedoj suoddjima njuolgadusáj ja nårmaj birra ja majt merkaj liehket jærmálasj digitála aktisasjbargon
  • ságastallat rájáj birra ma rubmahij gulluji, ma vahágahttem ja seksuálalasj illastibme li, ja gåsstå máhttá viehkev oadtjot jus vahágahteduvvá ja seksuálalattjat illastuvvá

  • Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     gejna la fábmo, ja mij demokratijja la, ja ævtodit gåktu ulmusj máhttá mærrádusájda vájkkudit
  • ságastallat muhtem ájnas almulasj ásadusáj ja dåjmaj birra Vuonan ja Sámen ja

    Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     majt da merkahi ulmutjij iellemijda

Åhpadattijn árvustallam

Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv sebrudakfágan 3. ja 4. dásen gå sij aktu jali iehtjádij siegen åtsådi ja imájdalli sebrudakfágalasj tiemájt ja reflektieriji dáj aktijvuodaj birra. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv gå åvddånbukti ja ságastalli sebrudakfágalasj gatjálvisáj birra ja reflektieriji makkir diedojt ja máhtov iesjguhtik gáldo máhtti gatjálvisájda buktet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå iesjguhtik perspektijvajt válldi ja vuojnni gåktu sij ietja ja iehtjáda máhtti vájkkudit goabbá guojmmásisá, sebrudahkaj ja luonnduj. Ja de vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv gå aktan doajmmi digitálalattjat ja adni muhtem njuolgadusájt ja nårmajt persåvnnåsuodjalussaj ja digitálav aktandoajmmamij.

Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj sebrudakfágan dan baktu jut oahppe bessi åtsådit moatte láhkáj, duot dát perspektijvas gehtjadit ja reflektierit gåktu máhtto sjaddá. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra sebrudakfágan. Oahppe galggi bessat gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasij mielas bukti, ja majt buorebut nahki gå åvddåla. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv sebrudakfágan diehtemvájnogisvuoda, máhttoåhtsåma ja fága aktijvuodaj bargo tjadá.