RÅIE, sáme pládna (RLE02‑04)
Máhtudakulme ja árvustallam

Aktijvuoda buojkulvisá

Tjielggidus

Máhtudakulme 7. jahkedáse maŋŋela

Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet

  • tjielggit risstalasjvuoda ja ietjá åskoj ja iellemvuojnoj histåvråv Sámen ja Vuonan, aj målssomav risstalasjvuohtaj, ja nasjåvnålasj unneplågoj åssko- ja iellemvuojnnohiståvråv

  • Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.

     ja

    Åvddånbuktet le vuosedit ja tjielggit fágalasj ássjev jali buvtav. Máhtá moahtteláhkáj åvddånbuktet, valla ulmme le ássjev jali buktagav iehtjádijda buojkuldahttet ja tjielggit vaj dádjadi. Åvddånbuktem máhttá aj liehket gåvådibme ja vuosádallam.

     nágin guovdásj rituála práksisijt ja etihkalasj nårmajt risstalasjvuodan

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Med praksiser menes både ritualer og regler/føringer/handlinger knyttet til hverdag og levesett.

  • Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.

     ja

    Åvddånbuktet le vuosedit ja tjielggit fágalasj ássjev jali buvtav. Máhtá moahtteláhkáj åvddånbuktet, valla ulmme le ássjev jali buktagav iehtjádijda buojkuldahttet ja tjielggit vaj dádjadi. Åvddånbuktem máhttá aj liehket gåvådibme ja vuosádallam.

     nágin guovdásj rituála práksisijt ja etihkalasj nårmajt lulle- ja alleværálda åskoj ja iellemvuojnnoárbbedábijn

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     ja

    Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     tevstajt ja materiella javllamusájt gálldon máhttuj kulturárbe birra mij la risstalasjvuohtaj ja ietjá åssko- ja iellemvuojnnodábijda tjanádum
  • buohtastahttep ja ságastallat árbbedábálasj máhtoj ja práksisij birra iesjguhtik guovlojn Sámen

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     fáhkabuojkuldagájt gå åskoj ja iellemvuojnoj barggá
  • tjielggit åskoj, iellemvuojnoj ja sáme sebrudagáj iesjguhtiklágásj vuojnojt mánnávuohtaj, familljaj ja aktanviessomij

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     filosåfalasj ájádallamvuogijt ságastallamin ja imájdallamin
  • ságastallat ja gaskostit etihkalasj idiejajt åskoj ja iellemvuojnoj árbbedábij guovdásj ulmutjijs
  • ságastallat ja gaskostit filosofijjahiståvrå guovdásj ulmutjij etihkalasj idiejajt

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     ja

    Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.

     ietjas ja iehtjádij perspektijvajt etihkalasj dilemmajn ma guosski árggabiejve ja sebrudagá hásstalusájda

  • Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.

     eksistensiella ássjij birra ma guosski ulmutjij iellemvuohkáj ja bierggimláhkáj ja ednama boahtteájggáj
  • tjielggit majt ulmusjriektá merkahi iemeálmmugij riektájda, moalgedim- ja åsskofriddjavuohtaj ja åskulasj unneplågoj dilláj Sámen ja Vuonan

Åhpadattijn árvustallam

Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv RÅIE:n 5., 6. ja 7. dásen gå guoradalli ja dádjadi åskojt ja iellemvuojnojt ja reflektieriji eksistensiella ja etihkalasj ássjij badjel. Máhtudahka åvddån boahtá gå oahppe vuosedi dádjadusáv gåktu åsko ja iellemvuojno li oassen histåvrålasj prosessajs nasjåvnå dásen. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå fága guovdásj buojkuldagájt adni. Duodden vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå ságastallamijn ja dágástallamijn åvddånbukti ietjasa vuojnojt ja vuosedi bukti ássjev moattet perspektijvas gehtjadit. Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj fágan njálmálasj, tjálalasj, praktihkalasj ja digitála barggamvuogij. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra RÅIE:n. Oahppe galggi bessat gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasij mielas bukti, ja majt buorebut nahki gå åvddåla. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv ja dádjadusáv risstalasjvuoda, ietjá åskoj, iellemvuojnoj ja etihka birra.