Histåvrå, sáme (HIS02‑03)
Máhtudakulme ja árvustallam
Tjielggidus
Máhtudakulme Jo3 lasádus oahppomáhtudahkaj maŋŋela
Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet
- gåktu åvdep ájge dålkkuma hábbmiji mijáv ulmutjin, ja gåktu dálásj ájge dádjadus ja vuorddemusá boahtte ájgijda bájnni mijá dålkkumijt åvdep ájgijs
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
- man mudduj åvddånibme duon dán ájggudagán la læhkám boarkkan jali kontinuitiehttan, ja
Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
mij dahká váj muhtem dáhpádus åvdep ájgen la ájnasÁrvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- gåktu iesjguhtik aktera adni åvdep ájgev ja
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
dán histåvrråano ájggomusávÁrvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
- åvdepájgev gå hábmet tjuolmajt, gávnná, árvustallá ja adná iesjguhtiklágásj materiálajt ja åvddånbuktá ietjas ájádusbåhtusijt
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
- tjielggit ájnas rievddadusájt gåktu ulmutja li biebbmonárev åttjudam ja luondo valjesvuodajt ávkástallam, jamajt dat merkaj ulmutjijda ja guoddelis sebrudahkaj
Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- tjielggit gåktu oasástallam ja økonåvmålasj vuogádagá li fábmoaktijvuodajda ja ulmutjij iellemijda vájkkudam
- tjielggi sebrudakrievddadusájt antihka rájes gitta ådåsap ájggáj jagåktu da li vájkkudam fámo juohkemij ja legitimierimij ja ulmutjij vejulasjvuodajda demokratijjalasj prosessajda sæbrrat
Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- åsko sajev sebrudagán gasskaájge rájes gitta mijá ájggáj ja
Gåvvidit le tjielggit jali buojkuldahttet vásádusáv, dilev, barggoprosessav jali fágalasj ássjev. Gåvvidit máhttá aj merkahit guoskavasj fáhkamoallánagájt adnet systematiseritjit máhtudagáv ássje birra.
gåktu dat la ulmutjij iesjdádjadussaj vájkkudam ja sijá vuojnnuj iehtjádijdaÁrvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- tjielggit ájádusájt ja ideologijjajt ma li læhkám sivvan politihkalasj ådåstuhttemijda tjuovggidusájges rájes gitta dálátjij jaman ájnnasa da li læhkám ådåájggásasj demokratijja åvddånimen
Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- gåktu vuodulasj teknologijjalasj ådåstuhttema industriála revolusjåvnån dálátjij li ulmutjij iellemijt rievddadam ja hábbmim vuorddemusájt boahtteájggáj
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
- tjielggit sivájt manen ulmutja li jåhtålam, ja dágástallat kultuvraj æjvvalimijt iesjguhtik perspektijvaj vuodon
- tjielggit sivájt manen kolonijjarijka ednamijt ribádin, jamakkir vájkkudusá dassta sjaddin
Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- tjielggit væráldadoaroj duogátjav ja muhtem ietjá ájnas doarojt jali rijdojt 1900-lågon, jamakta ráfesåbadusá li viehkedam ráfev ja såbadimev bisodittjat
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
- ulmutjij doajmmamáhttelisvuodajt ja válljimvejulasjvuodajt rijdojn ja
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
vájkkudusájt válljimijs majt li dahkamÁrvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.
- gåktu ideologijja ja ájádallamvuoge 1900-lågos gitta dálátjij li vájkkudam duolmmimav, terrorav ja álmmukgåddålimijda dagu holocaust
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
- aktijvuodav Vuona nasjåvnålasj identitiehta tsieggima gaskan ja dárojduhttempolitihkav ja vierrevuodav majt sáme li gierddam
Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
- gåktu ulmutja li barggam váj ietjá li fámojt ja friddjavuodav oadtjum Vuona ja sáme histåvrån, ja tjielggi gåktu sij sæmmi bále li læhkám fáron demokratijjav åvddånahttemin
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
- tjielggit álkkádusá åvddånimev Vuonan 1900-lågon jagåktu dat la ulmutjij iellemijda vájkkudam
Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
Åhpadattijn árvustallam
Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv histåvrån Jo3 lasádus oahppomáhtudagán gå adni histåvrråfágalasj metåvdåjt ja histåvrråfágalasj materiálajt vásstádusáj åtsådijn, ja gå dádjadi ulmutjij hásstalusájt ja dagojt histåvrålasj kontevstajn. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti aj máhtudagáv gå hábmedi fágalasj tjuolmajt, ja gå gávnni ja lájttálisát adni histåvrålasj materiálav reflektieritjit ja argumentieritjit ja histåvrråsubttsasijt stiellitjit. Oahppe åvddånahtti ja vuosedi vijddásap máhtudagáv gå åvddånbukti iesjguhtiklágásj perspektijvajt åvdep ájge dáhpádusájs, ja gå reflektieriji gåktu åvdep ájge gåvvidime aneduvvi ja gåktu åvdepájgge la fáron sijáv ulmutjin bájnátjit.
Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj njálmálasj, tjálalasj ja praktihkalasj barggovuogij baktu gåktu åttjudi ja vuosedi máhtudagáv, ja gå dibddá oahppijt liehket diehtemvájnogisá ja dåjmalattjat máhtov åhtsåt. Åhpadiddje ja oahppe galggi guládallat oahppij åvddånime birra histåvrån. Oahppe galggi bessat gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasa mielas bukti, ja ietjas fágalasj åvddånime badjel reflektierit. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv histåvrråfágan.
Loahppaárvustallam
Åbbålasjkarakterra galggá gåvvidit oahppe åbbålasj máhtudagáv histåvrån gå ålli Jo3 lasádus oahppomáhtudahkaj oahppoprográmmav. Åhpadiddje galggá plánit ja dilev láhtjet váj oahppe bessi vuosedit ietjasa máhtudagáv målsudahkes vuogij majda gulluji dádjadibme, refleksjåvnnå ja lájttális ájádallam iesjgeŋga dilijn. Åhpadiddje galggá biedjat karakterav histåvrån máhtudagá milta mav oahppe la vuosedam gå la máhtojt ja tjehpudagájt aktan adnám.