Geografijja, sáme pládna (GEO02‑02)
Máhtudakulme ja árvustallam
Tjielggidus
Máhtudakulme
Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet
- ja
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
geografijjalasj vidjurijt ja prosessajt iesjguhtiklágásj gáldoj baktu masi aj kárta gullujiÅvddånbuktet le vuosedit ja tjielggit fágalasj ássjev jali buvtav. Máhtá moahtteláhkáj åvddånbuktet, valla ulmme le ássjev jali buktagav iehtjádijda buojkuldahttet ja tjielggit vaj dádjadi. Åvddånbuktem máhttá aj liehket gåvådibme ja vuosádallam.
- tjielggit gåktu sisŋeldis ja ålgoldis fámo li hábbmim duov dáv duobddágav, jaja buktet buojkulvisájt gåktu ulmutja gudi dåppe årru, máhtti ressursajt ávkástallat
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
- iesjguhtiklágásj berustimijt ma gulluji ressurssa- ja areállaadnuj Vuonan, Sámen ja nuorttaguovlojn
Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
Tjielggidus máhtudakulmmáj
Med Nordområdene menes fastland, øyer, havbunn og havområder mellom polarsirkelen og Nordpolen.
- ietjas ressurssaano ja Vuona ja Sáme ressurssaano badjel globála ja guoddelis perspektijvan
Reflektierit le guoradallat ja usjudallat iesjgeŋgalágásj bielijt ietjas jali iehtjádij dagojn, guottoj ja ájádusájn. Máhttep aj reflektierit ássjij ja vidjurij, dåjmaj jali ietjama oahppama birra. Reflektierit merkaj gæhttjalit ietjas ájádusájt ja guottojt, ja nav åvddånahttet dádjadusáv.
- gåktu dálkádakrievddadusá vájkkudi luonnduj ja sebrudahkaj Sámen, regionála ja globála dásen
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
- ja tjielggit ájggeguovddelis luonndo- jali biráshiehtedile sivájt ja vájkkudusájt ulmutjijda, sebrudahkaj ja luonnduj
Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.
- tjielggit demografijjalasj rievddadusáj sivájt jaiellemdilijt moatten sajen væráldin
Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.
- diehtotjoahkkimav geografijjalasj ássjijt guoradalátjit ja åvddånbuvtátjit
Tjadádit le álgadit, dahkat ja ållidit juojddáv, duola dagu dahkamusáv, guoradallamav jali bargov mav ájgo dahkat.
Åhpadattijn árvustallam
Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv geografijjan gå adni máhtov luondo ja sebrudagáj birra åtsådittjat ja reflektierit iesjguhtiklágásj geografijjalasj vidjurij birra. Sij aj åvddånahtti máhtudagáv gå guoradalli ja vuosedi dádjadusáv geografijjalasj prosessajs, ja vuojnni dáhpádusáj ja rievddadusáj aktijvuodajt iesjguhtik geografijjalasj dásijn. Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj njálmálasj, tjálalasj ja praktihkalasj barggovuogij baktu, vaj oahppe máhtti åttjudit ja vuosedit máhtudagáv geografijjan. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra geografijjan. Oahppe galggi bessat gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasa mielas bukti, ja ietjas fágalasj åvddånime badjel reflektierit. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi adnet rádijt åvdedittjat ietjasa máhtov ja dádjadusáv gåktu ulmutja ja luonndo vájkkudi nubbe nubbáj.
Loahppaárvustallam
Åbbålasjkarakterra galggá gåvvidit oahppe åbbålasj máhtudagáv geografijjan gå åhpadusáv ålli. Åhpadiddje galggá plánit ja dilev láhtjet váj oahppe bessi vuosedit ietjasa máhtudagáv målsudahkes vuogij majda gulluji dádjadibme, refleksjåvnnå ja lájttális ájádallam iesjgeŋga dilijn. Åhpadiddje galggá biedjat karakterav geografijjan máhtudagá milta mav oahppe la vuosedam gå la máhtojt ja tjehpudagájt aktan adnám.