Biebbmo ja varresvuoda, sáme pládna (MHE02‑03)
Máhtudakulme ja árvustallam

Aktijvuoda buojkulvisá

Tjielggidus

Máhtudakulme 10. jahkedáse maŋŋela

Åhpadusá ulmme le oahppe galggá máhttet

  • Plánit le gåktu ájggomusájt galga jåksåt. Pládna tjielggi gåktu ájggop dahkat vaj ájggomusájt jåksåp, ja máhttá aktijvuodav vuosedit dåjmaj, tjadádime ja ulmij gaskan.

     ja

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     hiebalasj vædtsagijt, teknihkajt ja biebmoj russtima metåvdåjt russtitjit sihkaris ja guoddelis biebmov mij vaddá vuodov buorre varresvuohtaj

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Forklaring til begrepet trygg mat: Med trygg mat menes mat som ikke inneholder helse- og miljøskadelige stoffer. For å sikre trygg mat er det viktig med både god personlig hygiene og god produksjonshygiene, uansett hvor du arbeider i matvarekjeden. Matvarekjeden går helt fra håndtering av råvarene, behandling av råvarene til ferdig mat og til salg av mat til forbrukeren.

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     dåbdudagájt árvustalátjit biebbmogálvoj kvalitiehtav,

    Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     ja kombinierit májstijt biebmo russtidijn ja buoredit bagádusájt, fálojt ja biebmoj bårddemav lihttáj guossodibmáj
  • stiellit ja gæhttjaladdat ådå biebmojt bájkálasj biebbmoressursajs

  • Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     gåktu biebmo máhtti buorre varresvuohtaj vájkkudit ja

    Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     digitála ressursajt árvustalátjit ietjas bårråmusájt ja válljit varres ja moattebelak biebbmogálvojt biebmoj russtidijn
  • tjielggit ja lájttálisát

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     tjuottjodusájt, rádijt ja diedojt biebmo ja varresvuoda birra
  • lájttálisát

    Árvustallat le árvvaladdat iesjgeŋgalágásj bielij birra ássjes jali vuojnos. Máhttá aj merkahit kvalitiehtav buktagis jali prosessas árvvaladdat. Árvustallam álu vaddá mærrádusáv jali konklusjåvnåv.

     diedojt biebbmobuvtadime birra ja

    Árvvaladdat le tjielggit ássjev madin åvddånbuktá iesjgeŋgalágásj bielijt ássjen ja argumentieri divna bielij åvdås. Árvvaladdam máhttá låhpaduvvat konklusjåvnåjn. Árvvaladdat máhttep aktu dahkat jali iehtjádij siegen. Dágástallam moaddásij gaskan ássje jali vidjurij birra máhttá árvvaladdam liehket.

     gåktu gållådiddjij fábmo máhttá vájkkudit bájkálasj ja globála biebbmobuvtadibmáj

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     biebbmogálvoj dálkádakluottajt ja tjielggit gåktu biebmoj válljim ja biebmoj gållådibme máhtti vájkkudit birrasij, dálkádahkaj ja biebmoj sihkarvuohtaj

    Tjielggidus máhtudakulmmáj

    Forklaring av begrepet matsikkerhet: Matsikkerhet er å ha tilgang til nok mat, trygg mat og næringsrik mat, for å kunne leve et aktivt og sunt liv. Matsikkerhet handler både om hvor mye mat som er tilgjengelig i et samfunn og i hvilken grad mennesker har tilgang til den. En husholdning har matsikkerhet dersom ingen går sultne eller lever i frykt for kronisk sult. Matsikkerhet er også en måte å måle en husholdnings evne til å takle fremtidig avbrudd i tilgangen på livsviktige matvarer. Tørke, flom, økonomisk ustabilitet eller konflikt kan true matsikkerheten. Begrepet blir ofte forvekslet med mattrygghet, som innebærer at maten vi spiser ikke inneholder mikroorganismer, miljøgifter eller fremmedelementer som gjør oss syke, dersom vi lager den til og nyter den som tiltenkt.

  • Adnet le gå juojddáv ávkástalá jali juojddáv dagá ájggomusáv jåvsåtjit. Adnet le vargga sæmmi gå ávkástallat, sæmmi gå adnuj válldet duola dagu barggovuogev jali vædtsagav.

     sáme buojkuldagájt iellij njuovvamin ja ruojvvimin, guolij sláhkkimin ja filetierimin ja  buojkodit gåktu iesjguhtik ruojve ávkástaláduvvi

  • Åtsådit merkaj vásedit ja gæhttjaladdat ja máhttá diehtemvájnov ja oavdduhimev vaddet. Åtsådit máhttá merkahit ájttsat, åhtsåt, ielvvet, váksjot ja guoradallat. Muhttijn merkaj iesjgeŋgalágásj bielijt ássjes guoradallat rabás ja lájttális árvvaladdama baktu. Åtsådit máhttá aj merkahit barggovuogijt, buktagijt jali vædtsagijt gæhttjalit ja árvustallat.

     árbbedábálasj vuorkkima metåvdåjt dagu sálltim, gåjkkådibme ja suovastibme iesjguhtik biebbmoguovlojn
  • stiellit biebmojt ietjas kultuvras, nuorttaguovloj kultuvrajs, iemeálmmukkultuvrajs ja ietjá kultuvrajs ja

    Buohtastahttet le guoradallat avtalágásjvuodajt ja sieradusájt guovte jali moatte vidjurij gaskan.

     biebmoj árbbedábijt ja tjielggit gåktu identitiehtta ja gullevasjvuohta åvddånbuvteduvvi ja gaskostuvvi biebmo ja bårråmusáj baktu

Åhpadattijn árvustallam

Åhpadattijn árvustallam galggá viehkken åvdedit oahppamav ja fáhkamáhtudagáv åvddånahttet. Oahppe vuosedi ja åvddånahtti máhtudagáv biebmon ja varresvuodan 8., 9. ja 10. dásen gå russtiji, åtsådi ja árvustalli biebmov ja bårråmusájt, ja gå reflektieriji tjuolmaj badjel ma guosski biebbmuj ja varresvuohtaj, biebmoj buvtadibmáj, válljimij ja gållådiddjij fábmuj ja identitiehttaj ja biebbmokultuvrraj. Åhpadiddje galggá dilev láhtjet oahppijoassálasstemij ja arvusmahttet oahppammiellaj moattebelak, praktihkalasj dahkamusáj baktu gievkanin ja ietjá vuogas oahppamarienájn. Åhpadiddje ja oahppe galggi ságastallat oahppij åvddånime birra biebmon ja varresvuodan. Oahppe galggi bessat gæhttjaladdat. Dajna máhtudagájn mav oahppe vuosedi, galggi bessat moalgget majt ietjasa mielas bukti, ja ietjas fágalasj åvddånime badjel reflektierit. Åhpadiddje galggá bagádallat ienep oahppama gáktuj ja åhpadimev hiebadit navti váj oahppe bessi bagádallamij milta vijdedit ietjasa máhtudagáv russtitjit guoddelis biebmov mij la vuodon buorre varresvuohtaj ja jut sjaddi diedulasj gållådiddjen ja biebbmokultuvra gaskostiddjen.

Loahppaárvustallam

Åbbålasjkarakterra galggá gåvvidit oahppe åbbålasj máhtudagáv biebmon ja varresvuodan gå ålli 10. dáse åhpadimev. Åhpadiddje galggá plánit ja dilev láhtjet váj oahppe bessi vuosedit ietjasa máhtudagáv målsudahkes vuogij majda gulluji dádjadibme, refleksjåvnnå ja lájttális ájádallam iesjgeŋga dilijn. Åhpadiddje galggá vaddet karakterav biebmon ja varresvuodan oahppe máhtudagá milta mav la vuosedam gå praktihkalattjat ja åtsådiddje láhkáj la biebmujn ja bårråmusáj barggam. Åhpadiddje galggá vaddet karakterav biebmon ja varresvuodan máhtudagá milta mav oahppe la vuosedam gå oahppe la gaskostam máhtov ja dádjadusáv fága sisano ja aktijvuodaj birra.